Skutki zmian w systemie wydawania orzeczeń i opinii dla szkół i przedszkoli oraz jednostek samorządu terytorialnego od 1 września 2026 r.
System wydawania orzeczeń i opinii przez publiczne poradnie psychologiczno‑pedagogiczne stanowi jeden z kluczowych elementów organizacji edukacji uczniów z niepełnosprawnościami oraz ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Na jego podstawie szkoły organizują kształcenie specjalne, pomoc psychologiczno‑pedagogiczną oraz inne formy wsparcia dostosowane do indywidualnych możliwości psychofizycznych dziecka lub ucznia. Wejście w życie rozporządzenia Ministra Edukacji z dnia 2 marca 2026 r. wprowadza istotne zmiany systemowe, których konsekwencje będą szczególnie widoczne od 1 września 2026 r., a więc od początku roku szkolnego 2026/2027.
Nowe przepisy zmieniają dotychczasowy model orzekania, przesuwając akcent z formalnej diagnozy opartej głównie na dokumentacji medycznej na diagnozę funkcjonalno‑edukacyjną, silnie osadzoną w realiach pracy szkoły i przedszkola. W konsekwencji szkoły oraz jednostki samorządu terytorialnego zostają włączone w proces orzeczniczy w znacznie większym stopniu niż dotychczas.
Jednym z najważniejszych skutków zmian dla szkół jest obowiązek sporządzania informacji o funkcjonowaniu dziecka lub ucznia, stanowiącej element tzw. oceny funkcjonalnej. Od 1 września 2026 r. dokument ten staje się obligatoryjnym elementem postępowania prowadzonego przez poradnię psychologiczno‑pedagogiczną w sprawach dotyczących m.in. orzeczeń o potrzebie kształcenia specjalnego. Szkoła nie jest już wyłącznie podmiotem realizującym zalecenia zawarte w orzeczeniu, ale staje się aktywnym uczestnikiem etapu diagnostycznego, którego ustalenia mają bezpośredni wpływ na treść rozstrzygnięcia.
W praktyce oznacza to istotny wzrost odpowiedzialności dyrektora szkoły. To dyrektor odpowiada za zorganizowanie procesu przygotowania informacji o uczniu, zaangażowanie nauczycieli oraz specjalistów, a także za rzetelność i kompletność przekazywanych danych. Nowe przepisy wymuszają również zmianę sposobu dokumentowania udzielanej pomocy psychologiczno‑pedagogicznej oraz jej efektów, ponieważ efektywność dotychczasowych działań będzie jednym z elementów branych pod uwagę przy wydawaniu orzeczenia. Szkoła musi zatem prowadzić działania wspierające w sposób bardziej planowy, udokumentowany i spójny.
Zmiany te wpływają także na codzienną organizację pracy nauczycieli i specjalistów szkolnych. Informacje przekazywane poradni powinny obejmować nie tylko opis trudności ucznia, lecz również jego mocne strony, poziom funkcjonowania społecznego, edukacyjnego i emocjonalnego oraz wpływ środowiska szkolnego na proces uczenia się. Oznacza to konieczność ścisłej współpracy zespołów nauczycielskich oraz konsekwentnego stosowania wewnętrznych procedur diagnostycznych w szkołach.
Równolegle nowe rozporządzenie wywiera znaczący wpływ na funkcjonowanie jednostek samorządu terytorialnego. Od 1 września 2026 r. system orzeczniczy zostaje uporządkowany poprzez jednoznaczne wskazanie, że orzeczenia i opinie dla dzieci i uczniów z niepełnosprawnościami wydają wyłącznie właściwe terytorialnie publiczne poradnie psychologiczno‑pedagogiczne. Rozwiązanie to zwiększa przejrzystość systemu, ale jednocześnie nakłada na JST większą odpowiedzialność organizacyjną.
JST, jako organy prowadzące zarówno szkoły, jak i poradnie, muszą zapewnić odpowiednie warunki realizacji nowych zadań. Dotyczy to w szczególności zabezpieczenia kadry specjalistycznej w poradniach, organizacji pracy umożliwiającej przeprowadzanie złożonej diagnozy funkcjonalnej oraz zapewnienia spójności działań pomiędzy szkołami i poradniami. W praktyce nowe przepisy mogą prowadzić do zwiększenia kosztów funkcjonowania systemu wsparcia uczniów, zwłaszcza w zakresie pomocy psychologiczno‑pedagogicznej oraz kształcenia specjalnego.
Nowy model orzekania pośrednio wzmacnia także odpowiedzialność JST za realne wdrażanie zaleceń wynikających z orzeczeń. Skoro rozstrzygnięcia poradni będą w większym stopniu oparte na faktycznym funkcjonowaniu ucznia w szkole, to brak możliwości realizacji zaleceń może skutkować napięciami organizacyjnymi lub roszczeniami ze strony rodziców. Wymaga to od samorządów bardziej świadomego planowania sieci szkół, dostępności specjalistów oraz zaplecza organizacyjnego umożliwiającego realizację edukacji włączającej.
Podsumowując, zmiany obowiązujące od 1 września 2026 r. stanowią istotny etap reformy systemu orzecznictwa oświatowego. Szkoły zostają formalnie włączone w proces diagnostyczny, a jednostki samorządu terytorialnego przejmują większą odpowiedzialność za organizacyjną i finansową spójność systemu wsparcia. Nowy model, oparty na diagnozie funkcjonalno‑edukacyjnej, ma potencjał poprawy jakości orzeczeń oraz lepszego dopasowania form kształcenia do rzeczywistych potrzeb dziecka lub ucznia, wymaga jednak znacznego wysiłku organizacyjnego po stronie wszystkich uczestników systemu oświaty.
